Azul, necc qqaren-ayi Massin.
Necc d Massin.Ggiɣ ixf inu d Massin. Massin ur illi bu d isem i d ayi yucin baba d yimma. Iwdan d ca n imeddukal inu ssnen ayi am Massin di traccwin tinamunin. Mayemmi ixḍareɣ isem n Massin ? Ttuɣa xs…
Necc d Massin.
Ggiɣ ixf inu d Massin. Massin ur illi bu d isem i d ayi yucin baba d yimma. Iwdan d ca n imeddukal inu ssnen ayi am Massin di traccwin tinamunin. Mayemmi ixḍareɣ isem n Massin ? Ttuɣa xseɣ ijj n yisem d amaziɣ, ɣriɣ ungal "Anebdu" n Ɛumar Al Maddam, day-s, ufiɣ isem-a. Ungal-a ttuɣa illa d ungal amezwaru i ɣriɣ s tmaziɣt. Awrik n Massin ttuɣa iɛjeb-ayi aṭṭaṣ, ttuɣa-t d miɣis.
Ad tinim·t mayemmi wenni iɛeddeb ixf nnes ad yegg ijj n yisem amaziɣ ?
Necc luleɣ di Fṛansa. Gmiɣ deg yijj n umcan neqqar-as Sanmiyal, d ijj n ubilaj zzat i temdint tameẓẓyant n Birdan. Birdan ssnen-t iwdan deg Uruppa tekmel zeg umenɣi amaḍlan amezwaru.
Deg ubilaj-a, ttuɣa day-s, ula d lux ɛad tteddaren day-s aṭṭaṣ n Yimeɣrabiyen. Ad ac ittɣil ur tellid di Fṛansa, xminni tẓaṛṛed imezdaɣ nnes. Ittɣil ac aqqa cekk deg yijj n ubilaj n Tmezɣa. Awessar d tawessart ttiṛḍen ajellab, tarwa n ubilaj s umeẓẓyan s umeqqran ttraḥen ɣar temzgida ḥuma ad lemden awal n Sidi Ṛebbi, ad ẓallen, ad ɛbeden. Aselmad i ttuɣa isɣuran lquran yus-d zi Lmuɣrib, isekk-it-id lmexzen ameɣrabi ḥuma Imeɣrabiyen ad ṭṭfen di ddin nnsen.
Necc d iḥenjiren d tiḥenjirin ttuɣa nettɣennej "dur biha ya cibani dur biha" niɣ "allah ya mulana" lami ttuɣa nettirar ad negg tameɣra tamɣrabit. Deg ubilaj-a, iwdan ssawalen jar-asen s ddarija waxxa imezdaɣ nnes ttasen-d zi Lmeɣrib amen ikmel, waxxa day-s Irifiyen, Icelḥiyen, Isusiyen.
Tamaziɣt nneɣ ttuɣa ur d as tettslid di beṛṛa, ɣir ɣar daxel, di taddart. Necc, ttuɣa ur fehhmeɣ ca min yeqqar Lfqih, niɣ min qqaren iwessura di temzgida, niɣ min ttɣennjen di temɣriwin timeɣrabiyen i ttuɣa nettegg aked iḥenjiren d tiḥenjirin, ula di temɣriwin n yiwdan nican ttuɣa ur fehhmeɣ ca i wawalen n yiɣennijen.
D manaya d amezwaru issfekkar-ayi-d di tmagit inu minzi di taddart nneɣ ttuɣa ttesliɣ i tmaziɣt waha, ttuɣa ssawaleɣ zzay-s drus waha minzi yimma tameqqrant, ad tt-irḥem Ṛebbi, ttuɣa tzeddeɣ akid-nneɣ, maca di beṛṛa yiwdan ssawalen s tfṛansist d ddarija.
D yina d ilsawen i ttuɣa zi issawalen iḥenjiren d tiḥenjirin. Di beṛṛa, nettesla i tmaziɣt ɣir di ṭṭunubin, baba itteɛjib-as ad isel i Racid Nnaḍuri x ubrid. S tḍeḥḥact, nnumeɣ qqareɣ-as i baba : "ur iqqim bu ca n umcan di Fṛansa ur isli i Racid Nnaḍuri, ibilajen am tneddam". D baba, i d ayi yuwcin, timexsa n yizlan s tmaziɣt.
Deg wakud nni, ur fhimeɣ bu min ibḍan nican tmaziɣt x ddarija. X useqsi n tmagit, ttuɣa ttwaliɣ ixf inu d aɛrab, iwdan di Fṛansa ttɣil-asen Imeɣrabiyen d iɛraben, ittawi-yasen-d aṛebbi ɛawed ila yiles n Yimeɣrabiyen ig izeddɣen di Fṛansa d ddarija waha. Maca deg uzellif-inu, ttuɣa ssneɣ tmaziɣt ur telli d ddarija.
Ijj n wass, ijjt n temɣart, iẓewṛan-nnes zi Meknas, day-s tiggaz x uɣembub, ur tessin tafṛansist, tseqsa-ayi s ddarija "mani tella ḥenna-k", fehmeɣ illa ttessawal xef yimma tameqqrant inu, uca nniɣ-as "ḥenna aqqa-tt di temzgida", ẓṛiɣ deg udem n temɣart nni ur d ayi tefḥim gaɛ.
Ass-a d ass amezwaru fehmeɣ belli neccin ur nelli nican amecnaw imezdaɣ nniḍen. Deg ubilaj, ttuɣa din ijjt n twacunt ig yarwusen day-neɣ, deg wawal nneɣ, twacunt nni iẓewṛan nnes zi Ayt Iznassen. Lami ttuɣa-yi d ameẓẓyan, ttwaliɣ yimma tessawal tmaziɣt ɣir akid-sen deg ubilaj. Bdiɣ ad sesqsiɣ yimma, mayemmi neccin ur nessiwel bu di taddart s yiles i zi issawalen yiwdan di temzgida di ccariɛ.
Mkul unebdu, ttuɣa ttraḥeɣ necc d baba waha ɣar Arif s ṭṭubis zi Paris ar Nnaḍur, s ṭṭaksi zi Nnaḍur ar Tfersit. Imma d ultma ttraḥen dinni ca n yimuren. Ijj n umur, niweḍ zic ɣar uftas n Ayt Nṣar, ttuɣa ajenna d azegza mbla asegnu, tfukt tweṣṣeg. Yeqqim-ayi di guggu zeg wakud nni ɣir iqnenniyen d taleccint n tebḥirt d ṣṣarij s uplastik (lapisin) i d ayi isɣa baba, yegg-it deg wammas n taddart.
Ijj n umur ḥenna Mammat, imma-s n baba i ttuɣa izeddeɣen di Arif, rucceɣ-tt s waman n ttiyu, uca tarwel ɣar uxxam-nnes ad tesdduri ixf nnes. Ttuɣa ttwaliɣ ɛenti ɛad tessirid aṛṛuḍ s ufus deg ubanyu, necc ttuɣa xseɣ ad ggeɣ am nettat. Ttuɣa iteɛjab-ayi ad irareɣ ak waman. Min d ayi iqqimen zi trezzifin ɣar Arif lami ttuɣa-yi d ameẓẓyan, d axaṛṛeṣ deg yiwdan i ssawalen tamaziɣt di beṛṛa, ur illi bu ɣir drus waha, iwdan-a ssawalen tamaziɣt di taddart, di cariɛ, di tḥuna, di temzgida, mani mma yiwdan ssawalen tamaziɣt. Manaya ttuɣa ttwaliɣ-t ula di Biljika xminni ttraḥeɣ ad rezfeɣ ɣar twacunt n Baba ig izeddɣen dinni.
Iwdan ssawalen tmaziɣt ɣar daxel d beṛṛa, imeẓẓyanen ɛad baba-t-sen sselmaden-asen tmaziɣt. "Ihi, tamaziɣt tzemmar ad tili ijj n yiles n beṛṛa". Axaṛṛeṣ-a yeqqim dayi maca ur ggiɣ tiɣuni jar awal d tmagit ar mani d-yudef internit ɣar taddart.
Internit yuca-yi timrarutin i yiseqsiten i ɣar-i. Ijj n wass, ruḥeɣ ɣar lqunsu ameɣrabi n Buntwaz ad eggeɣ nnekwet tameɣrabit n tmagit, uca ttren-ayi lciɣeḍ n urcal n baba d yimma, uca ɣriɣ lciɣeḍ n urcal nni, ufiɣ isem n teqbilt n baba, isem n teqbilt n yimma, zi senni, ggiɣ tirezzutin x umezruy n teqbilin-nni, fehmeɣ tmaziɣt d yiles n yijj n wagdud d aqdim neqqar-as Imaziɣen.
Ɛemmars di tudart inu sliɣ awal "Amaziɣ" d "Imaziɣen" deg uqemmum n yimma d Baba maca sliɣ awal "tamaziɣt" minzi d awal nni i zi nsemma tutlayt nneɣ, iles nneɣ. Fehmeɣ yiwdan ig issawalen yiles nni ur llin d iɛraben waxxa ggin ixf nnsen d iɛraben, waxxa qqaren s tmaziɣt "neccin d iɛraben". Ɛad luxa baba-t-neɣ iqqar "neccin d iɛraben" s taqqubanit. Fehmeɣ mayemmi baba d yimma ur zemmaren ad ay ssfarzen nican tamagit nneɣ, ttɣil-asen aɛrab d ameslam qa kifkif.
Fehmeɣ baba d yimma usin-d zeg yijj n tmurt ttuɣa txes ad ttarr Imaziɣen d aɛraben, ijj n tmurt ur tarra bu taynit i tmazɣit. Fehmeɣ mayemmi di tilifizyun ttuɣa day-s ddarija d teɛrabt waha xmi ttuɣa ttfurjeɣ tilifizyun ak ḥenna Tamimunt. Fehmeɣ ujar lami yimma tenna-yi :
"Qa lami i d-usiɣ zeg Ujdir ɣar ubilaj n Sanmiyal, ttuɣa ur ssineɣ bu ad ssiwleɣ ddarija, lemdeɣ-tt da, di Fṛansa amecnaw mamec lemdeɣ tafṛansist".
Fehmeɣ ktar lami d ayi tenna yimma-s qa ula d nettat ttuɣa ur tessin ad tssiwel s ddarija lami i d-teẓwa ɣar Uruppa, telmed ddarija minzi timɣarin n ubilaj ḍṣan xaf-s xminni ur fihment min d asen teqqar. S uya, fehmeɣ mayemmi tmaziɣt teqqim yiles n taddart waha, fehmeɣ mayemmi twacunt n yimma ur sslemden bu tamaziɣt i tarwa nnsen.
"D tidett, min zay-s ɣa ggen mala ur zemmaren ca ad zay-s ssiwlen di beṛṛa".
Amenni i ttfekkaren ca n Yimaziɣen n Fṛansa.
Zeg uɣezdis n yimma, tarwa n xali d xalti, ur yeqqim bu ssawalen tmaziɣt, tmaziɣt d ijj n yiles immut di twacunt n yimma ig izeddɣen di Fṛansa. Ijj n umur, ijjen yus-d ad ixḍeb xalti, twacunt inu ggin taqeṣṣaṛt ɣerma ad ssiwlen x unexḍab nni, tarwa n xali Muḥemmed ttuɣa ur fhimen min ttuɣa qqaren, laɣan-ay-d "Massin, as-d" nnan-ayi "cekk tfehhmed min qqaren yina, ɛawed-aneɣ s tfṛansist", ɛawdeɣ-asen min nnan, nitni ɛawden lexbar i yimeddukal nnsen d ubilaj amen ikmel.
Ggiɣ ijj n ufayu, ttuɣa twacunt inu ur texs bu lxebar ad yaweḍ imezdaɣ n ubilaj. Imma tenheḍ xafi. Ataɣ, ass-a ṣexḍeɣ x tmaziɣt minzi cciɣ aṭṭaṣ d aɛmud.
Zzat ma ad temmet ḥenna Tamimunt, ttuɣa tuḍen aṭṭaṣ, tijiratin ttasent-i-d ɣar-s ad tt-ẓaṛen, ssawalent akid-s s ddarija, maca ḥenna Tamimunt terra awal s tmaziɣt, iruḥ-as lɛqel, maca yeqqim-as yiles nnes, yiles n yimezwura, yiles n tmurt zi mani tlul, yiles n temẓi nnes.
Tamaziɣt tus-d nnit deg uqemmum-nnes, xminni lallaɣ n tmaziɣt-nnes yujer kulci. Ttuɣa nessen ḥenna aqqa-tt tettmetta ur d as iqqim walu, imma tsekk-ayi ɣar ḥenna ḥuma ad ekkeɣ ijj n yimalass akid-s, ttuɣa ɣar-i 22 n isggʷsa deg wakud nni. Wami i d ayi ttuɣa lliɣ akid-s, ttuɣa ttariɣ awal i ttuɣa ur fehhmeɣ di tilifun inu ḥuma ad t-lemdeɣ. Arzaf nni ɣar yimma tameqqrant isecna-yi illa d tamaziɣt inu ur telli bu d mliḥ, ittbana-ayi-d ur ggiɣ bu tizemmar inu ḥuma ad ssiwleɣ ktar s tmaziɣt.
Ḥenna Tamimunt temmut deg wayur n Cutambir n usggʷas n 2021, zemmeɣ ixf inu di tiɣuri n tmaziɣt deg Uktubeṛ 2021, zi senni, bdiɣ ad ɣareɣ s tmaziɣt, bdiɣ ad ariɣ s tmaziɣt. Ggiɣ manaya axmi ur ttuɣa xseɣ bu tmaziɣt ad tmett ak Ḥenna Tamimunt di twacunt inu. Xseɣ ad yeqqim ijjen zeg wayyawen nnes ad yeqqim yessen i tmaziɣt.
Tamettant n ḥenna tejja-yi ad dewleɣ d ijj n utarras d amaynu, ijj n utarras ibeddel x mamec ittwala ixf nnes, mamec itwala tamagit nnes.
S uya, Fuɛad igga isem amaziɣ Massin.
Yuri-t : Massin Maziɣ.